Việc doanh nghiệp lựa chọn đơn vị tiền tệ sử dụng trong kế toán không chỉ ảnh hưởng đến việc ghi nhận, báo cáo tài chính mà còn liên quan trực tiếp đến tính minh bạch, ổn định và khả năng so sánh của thông tin tài chính. Vậy khi nào doanh nghiệp được phép thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán?

Việc lập báo cáo tài chính khi có thay đổi đơn vị tiền tệ cần tuân theo những nguyên tắc nào? Và nếu doanh nghiệp chọn đơn vị tiền tệ kế toán không phải là Đồng Việt Nam thì phải thực hiện như thế nào? Bài viết sau đây sẽ giúp bạn hiểu rõ.

1. Doanh nghiệp có được tự ý thay đổi đơn vị tiền tệ sử dụng trong kế toán không?

Theo Thông tư 99/2025/TT‑BTC (hiệu lực từ ngày 01/01/2026) thì vấn đề đơn vị tiền tệ trong kế toán được quy định khá rõ:

• Tại Điều 4 của Thông tư: “Đơn vị tiền tệ trong kế toán phản ánh các giao dịch, sự kiện, điều kiện liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp.”

• Khoản 4, Điều 4 quy định rằng sau khi đã xác định đơn vị tiền tệ trong kế toán thì doanh nghiệp không được thay đổi, trừ trường hợp có sự thay đổi lớn về hoạt động quản lý và kinh doanh dẫn tới việc đơn vị tiền tệ hiện tại không còn phù hợp.

• Tại Điều 5, khoản 1 quy định rằng việc thay đổi đơn vị tiền tệ chỉ được thực hiện khi đáp ứng điều kiện “có sự thay đổi lớn về hoạt động quản lý và kinh doanh” và thay đổi đó chỉ được thực hiện vào đầu niên độ kế toán mới.

Như vậy, doanh nghiệp không thể tự ý thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán chỉ vì lý do nội bộ, tùy ý muốn, hoặc để “mới hơn” mà không có căn cứ chuyên sâu.

Việc thay đổi đơn vị tiền tệ chỉ được chấp nhận khi có sự thay đổi trọng yếu trong hoạt động quản lý, điều hành và kinh doanh dẫn tới việc đơn vị tiền tệ hiện tại không còn đáp ứng các tiêu chí quy định.

Việc thay đổi này cũng phải được thực hiện vào đầu một kỳ (niên độ) kế toán mới để đảm bảo tính nhất quán, minh bạch và khả năng so sánh thông tin tài chính.

2. Việc lập báo cáo tài chính khi thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán phải tuân theo những nguyên tắc nào?

Khi doanh nghiệp đáp ứng điều kiện thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán thì việc lập và trình bày báo cáo tài chính sau khi thay đổi cũng phải tuân thủ các nguyên tắc nhất định để đảm bảo tính trung thực, minh bạch và khả năng so sánh. Cụ thể:

2.1 Nguyên tắc chuyển đổi các khoản mục kế toán

Khi bắt đầu niên độ kế toán mới mà tại đó đơn vị tiền tệ kế toán thay đổi, doanh nghiệp cần thực hiện việc chuyển đổi số dư của các khoản mục trên sổ kế toán, cũng như báo cáo tình hình tài chính, sang đơn vị tiền tệ mới. Thông tư hướng dẫn sử dụng “tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình” của ngân hàng thương mại mà doanh nghiệp thường xuyên giao dịch tại ngày thay đổi đơn vị tiền tệ.

Đối với thông tin so sánh (cột kỳ trước) trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ thì sử dụng tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng nơi doanh nghiệp thường xuyên giao dịch của kỳ trước liền kề với kỳ thay đổi.

Ngoài ra, trong phần thuyết minh báo cáo tài chính, doanh nghiệp phải giải trình lý do thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán và nêu rõ các ảnh hưởng phát sinh đối với báo cáo tài chính do việc thay đổi này.

2.2 Trình bày thông tin so sánh và thuyết minh

Doanh nghiệp cần đảm bảo rằng thông tin so sánh (khoảng thời gian trước khi thay đổi) được trình bày rõ, đồng thời nêu rõ việc thay đổi đơn vị tiền tệ ảnh hưởng như thế nào tới các chỉ tiêu tài chính.

Việc này nhằm đảm bảo người sử dụng báo cáo tài chính hiểu được sự thay đổi và có thể so sánh được một cách hợp lý. Thông tư yêu cầu doanh nghiệp phải ghi nhận trong bản thuyết minh báo cáo tài chính lý do thay đổi và ảnh hưởng của việc thay đổi đơn vị tiền tệ.

2.3 Thời điểm áp dụng

Việc thay đổi đơn vị tiền tệ chỉ được thực hiện vào đầu niên độ kế toán mới, chứ không được thực hiện giữa kỳ kế toán. Điều này giúp bảo đảm rằng toàn bộ giao dịch, số dư đầu kỳ và các thông tin so sánh được đồng nhất với đơn vị tiền tệ đã được lựa chọn.

Nếu doanh nghiệp thực hiện giữa kỳ, sẽ phát sinh rất nhiều phức tạp về chuyển đổi số liệu, ảnh hưởng tới tính so sánh và minh bạch.

3. Doanh nghiệp chọn đơn vị tiền tệ kế toán không phải là Đồng Việt Nam thì thực hiện kế toán thế nào?

Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, nếu doanh nghiệp đáp ứng điều kiện và chọn đơn vị tiền tệ kế toán không phải là Đồng Việt Nam (VND) thì vẫn phải thực hiện một số bước nghiệp vụ kế toán cụ thể như sau:

3.1 Báo cáo tài chính pháp lý bằng Đồng Việt Nam

Dù doanh nghiệp sử dụng ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán, nhưng báo cáo tài chính mang tính pháp lý để công bố ra công chúng và nộp cho cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam vẫn phải được trình bày bằng Đồng Việt Nam, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Do đó, doanh nghiệp phải chuyển đổi báo cáo tài chính từ đơn vị tiền tệ kế toán (ngoại tệ) sang Đồng Việt Nam theo hướng dẫn của Thông tư.

3.2 Phương pháp chuyển đổi ngoại tệ sang Đồng Việt Nam

Khi doanh nghiệp lập báo cáo tài chính bằng ngoại tệ, việc chuyển đổi sang Đồng Việt Nam được thực hiện theo nguyên tắc:

Tài sản và nợ phải trả được quy đổi theo tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại mà doanh nghiệp thường xuyên giao dịch tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán. Các khoản vốn chủ sở hữu được quy đổi theo tỷ giá thực tế tại ngày góp vốn hoặc đánh giá lại tài sản.

Lợi nhuận sau thuế và các quỹ trích từ lợi nhuận được quy đổi dựa trên tỷ giá thực tế tại thời điểm phát sinh, hoặc tỷ giá bình quân kỳ kế toán nếu chênh lệch tỷ giá không đáng kể.

Phần chênh lệch tỷ giá do chuyển đổi sẽ được ghi nhận vào mục “Chênh lệch tỷ giá hối đoái” trong phần vốn chủ sở hữu của Báo cáo tình hình tài chính. Doanh nghiệp cũng cần trình bày rõ trong Bản thuyết minh báo cáo tài chính về lý do và tác động của việc chuyển đổi này.

Kết luận

Tóm lại, doanh nghiệp không được tự ý thay đổi đơn vị tiền tệ sử dụng trong kế toán mà không có lý do chính đáng theo quy định pháp luật. Việc thay đổi chỉ được phép khi có sự thay đổi lớn về quản lý hoặc kinh doanh làm cho đơn vị tiền tệ đã chọn không còn đáp ứng được các tiêu chí quy định tại Thông tư 99/2025/TT‑BTC.

Khi thực hiện thay đổi, doanh nghiệp phải thực hiện tại đầu niên độ kế toán mới và tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc về chuyển đổi số liệu, trình bày báo cáo tài chính và thuyết minh. Trong trường hợp doanh nghiệp chọn đơn vị tiền tệ kế toán là ngoại tệ, thì vẫn bắt buộc phải chuyển đổi sang Đồng Việt Nam khi lập báo cáo tài chính pháp lý và thực hiện theo phương pháp chuyển đổi được hướng dẫn.

Thông tin liên hệ